This GSEB Class 8 Science Notes Chapter 11 બળ અને દબાણ covers all the important topics and concepts as mentioned in the chapter.

બળ અને દબાણ Class 8 GSEB Notes

→ બળ એટલે ધક્કો અથવા ખેંચાણ.

→ બળની માત્રાને તેના મૂલ્ય વડે દર્શાવવામાં આવે છે.

→ બળની સંજ્ઞા ” છે અને તેનો SI એકમ ન્યૂટન (N) છે.

→ જ્યારે બે બળો એક પદાર્થ પર પરસ્પર વિરુદ્ધ દિશામાંથી લાગે છે ત્યારે પરિણામી બળ એ બંને બળોના તફાવત જેટલું હોય છે અને તેની દિશા મોટા બળની દિશામાં હોય છે.

→ જ્યારે બે બળો એક પદાર્થ પર એક જ દિશામાં લાગે છે ત્યારે પરિણામી બળ એ બંને બળોના સરવાળા જેટલું હોય છે અને તેની દિશા કોઈ પણ એક બળની દિશામાં હોય છે.

→ જ્યારે બળનું મૂલ્ય અને / અથવા દિશા બદલાય છે ત્યારે તેની અસર બદલાય છે.

→ પદાર્થની જે અવસ્થા તેની ઝડપ અને / અથવા ગતિની દિશા વડે વર્ણવવામાં આવે છે તેને પદાર્થની ગતિની અવસ્થા કહે છે.

→ જ્યારે પદાર્થ પર બળ લાગે છે ત્યારે તેની ગતિની અવસ્થા બદલાય છે.

→ જો પદાર્થ પર લાગતું બળ તેની ગતિની દિશામાં હોય, તો તેની ઝડપમાં વધારો થાય છે.

→ જો પદાર્થ પર લાગતું બળ તેની ગતિની વિરુદ્ધ દિશામાં હોય, તો તેની ઝડપમાં ઘટાડો થાય છે.

→ વસ્તુ જ્યારે ગતિ કરવા માટે મુક્ત ન હોય ત્યારે તેના પર લાગતું બળ માત્ર તેનો આકાર બદલે છે.

→ બળો મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે સંપર્ક બળ અને અસંપર્ક બળ.

→ જ્યારે બે કે વધારે પદાર્થો એકબીજાના ભૌતિક સંપર્કમાં હોય ત્યારે તેમની વચ્ચે પ્રવર્તતા બળને સંપર્ક બળ કહે છે. દા. ત, સ્નાયુબળ, ઘર્ષણબળ, યાંત્રિક બળ વગેરે.

→ શરીરના સ્નાયુઓ વડે લાગતાં બળને સ્નાયુબળ કહે છે.

→ જ્યારે બે પદાર્થો એકબીજાના સંપર્કમાં હોય ત્યારે તેમની સંપર્ક સપાટી પર પ્રવર્તતું બળ જે પદાર્થની ગતિનો વિરોધ કરે છે તેને ઘર્ષણબળ કહે

→ કોઈ મશીન (યંત્ર) વડે લાગતાં બળને યાંત્રિક બળ કહે છે.

→ વસ્તુનો કોઈ બીજી વસ્તુ સાથે ભૌતિક સંપર્ક ન હોય ત્યારે તેના પર દૂરથી લાગતાં બળને અસંપર્ક (બિનસંપર્ક) બળ કહે છે. દા. ત., ચુંબકીય બળ, સ્થિત વિદ્યુતબળ, ગુરુત્વાકર્ષણ બળ વગેરે.

→ ચુંબકીય પદાર્થ – ચુંબક વડે બીજા ચુંબકીય પદાર્થ પર લાગતાં બળને ચુંબકીય બળ કહે છે.

→ વિદ્યુતભારિત વસ્તુ વડે બીજી વિદ્યુતભારિત વિદ્યુતભારવિહીન વસ્તુ પર લાગતાં બળને સ્થિત વિદ્યુતબળ કહે છે.

→ દરેક પદાર્થ બીજા પદાર્થોને પોતાની તરફ આકર્ષે છે. (ખેંચે છે.) આ ખેંચાણબળને ગુરુત્વાકર્ષણ બળ કહે છે. પૃથ્વી દ્વારા લાગતા ગુરુત્વાકર્ષણ બળને ગુરુત્વ કહે છે.

→ એકમ ક્ષેત્રફળ દીઠ લાગતા (લંબ) બળને દબાણ કહે છે. દબાણનો SI એકમ ન્યૂટન $frac{text { ન્યૂટન }}{text { મીટર }^{2}}left(frac{mathrm{N}}{mathrm{m}^{2}}right)$ અથવા પાસ્કલ (pascal) છે.

→ દબાકી (P) = $frac{text { બળ (F) }}{text { જે સપાટી (પૃ્ઠ) પર લાગતું હોય તેનું ક્ષેત્રફફળ (A) }}$

→ જે સપાટી પર બળ લાગતું હોય તેનું જો ક્ષેત્રફળ ઘટે તો દબાણ વધે છે અને જો ક્ષેત્રફળ વધે તો દબાણ ઘટે છે.

→ પ્રવાહીઓ નિશ્ચિત આકાર ધરાવતાં નથી, તેમના વડે ઉદ્ભવતું દબાણ તેમના પ્રવાહી-સ્તંભની ઊંડાઈ પર આધારિત છે.

→ પ્રવાહી અને વાયુ બંને પાત્રના તળિયા પર અને પાત્રની દીવાલો પર દબાણ લગાડે છે.

→ પૃથ્વીની આસપાસ રહેલા હવાના આવરણને વાતાવરણ કહે છે.

→ વાતાવરણ વડે કોઈ પદાર્થ પર લાગતાં દબાણને વાતાવરણનું દબાણ

→ વાતાવરણનું દબાણ (Atmospheric Pressure) : પૃથ્વીની આસપાસ રહેલા હવાના આવરણને વાતાવરણ કહે છે અને તેના દ્વારા લાગતા દબાણને વાતાવરણનું દબાણ કહે છે.

→ સંપર્ક બળ (Contact Force) જ્યારે બે કે વધારે પદાર્થો એકબીજાના સંપર્કમાં હોય ત્યારે તેમની વચ્ચે પ્રવર્તતાં બળને સંપર્ક બળ કહે છે.

→ સ્થિત વિદ્યુતબળ (Electrostatic Force) : વિદ્યુતભારિત વસ્તુ વડે બીજી વિદ્યુતભારિત વિદ્યુતભારરહિત વસ્તુ પર લાગતાં બળને સ્થિત વિદ્યુતબળ કહે છે.

→ બળ (Force) : બળ એટલે ધક્કો કે ખેંચાણ.

→ ઘર્ષણ (Friction): બે વસ્તુનું અરસપરસ ઘસાવું

→ ગુરુત્વાકર્ષી બળ (Gravitational Force) : દરેક પદાર્થ બીજા પદાર્થોને પોતાની તરફ આકર્ષે છે (ખેચે છે). આ ખેંચાણબળને ગુરુત્વાકર્ષણ બળ કહે છે.

→ ગુરુત્વ (Gravity) પૃથ્વી દ્વારા લાગતા ગુરુત્વાકર્ષણ બળને ગુરુત્વ કહે છે.

→ ચુંબકીય બળ (Magnetic Force): ચુંબક વડે બીજા ચુંબકીય પદાર્થ પર લાગતાં બળને ચુંબકીય બળ કહે છે.

→ સ્નાયુબળ (Mascular Force) : શરીરના સ્નાયુઓ વડે લાગતાં બળને સ્નાયુબળ કહે છે.

→ અસંપર્ક બળ (Non-contact Force) : વસ્તુનો કોઈ બીજી વસ્તુ સાથે ભૌતિક સંપર્ક ન હોય ત્યારે તેના પર દૂરથી લાગતાં બળને અસંપર્ક (બિનસંપર્ક) બળ કહે છે.

→ દબાણ (Pressure) : એકમ ક્ષેત્રફળ દીઠ (લંબરૂપે) લાગતા બળને દબાણ કહે છે.

→ ખેંચવું (Pull): જે બળ છે તે જ્યારે પદાર્થને ખેંચવામાં આવે ત્યારે લાગે છે.

→ ધક્કો (Push): જે બળ છે તે જ્યારે પદાર્થને ફટકારવામાં કે ખસેડવામાં કે ધકેલવામાં આવે ત્યારે લાગે છે.