अभ्यासः

प्रश्न: 1.
(क) अधोदत्तेषु पदेषु नपुंसकलिंगपदानि चिनुत । (निम्नलिखित पदों में नपुंसकलिंग पद चुनिए। Pick out the words in neuter gender from among the following words.)

चक्रम् , छाया , छात्रः , जलम् , महिलाः , धनम् , बालकम् , पुष्पाणि , फले
उत्तर:
(i) चक्रम्
(ii) जलम्
(iii) धनम्
(iv) पुष्पाणि
(v) फले

(ख)
द्विवचनान्तानि पदानि चिनुत। (द्विवचन वाले पद चुनिए। Pick out the words in dual.)

यूयम् , आवाम् , खेलसि , खादावः , पश्यामः , युवाम् , कुरुथः , तौ , बालिकाः

उत्तरम्-
(i) आवाम्
(ii) खादावः
(ii) युवाम्
(iv) कुरुथः
(v) तौ

प्रश्नः 2.
भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत। (निम्नलिखित पदों में भिन्न प्रकृति वाला पद चुनिए। Pick out the words that is different from the rest.)

(क) तौ, ते, सः, अहम्, ताः
(ख) यूयम्, त्वम्, युवाम्, सा
(ग) नयति, नमन्ति, नमतः, नमसि
(घ) बालिकाः, वृक्षः, पत्राणि, बालकाः
उत्तरम्-
(क) अहम – (शेष प्रथम पुरुष सर्वनाम पद)
(ख) सा – (शेष मध्यम पुरुष सर्वनाम पद)
(ग) नमसि – (शेष प्रथम पुरुष क्रिया पद)
(घ) वृक्षः – (शेष पद बहुवचन)

लिङ्गम् (Gender)

लिङ्ग की दृष्टि से शब्दों को तीन वर्गों में बाँटा गया है। (Words have been divided into three categories according to gender.)

1. पुंल्लिङ्ग शब्द (Words in Masculine Gender) : छात्रः, बालकः, अध्यापकः, कलमः, वृक्षः, देवः, तरुणः, अश्वः आदि।
2. स्त्रीलिङ्ग शब्द (Words in Feminine Gender) : लता, बालिका, महिला, कन्या, वाटिका, शाखा, माला, विद्या, अध्यापिका आदि।
3. नपुंसकलिङ्ग शब्द (Words in Neuter Gender) : फलम्, पुष्पम्, पत्रम्, पुस्तकम्, वस्त्रम्, कमलम्, शरीरम्, मुखम् आदि।

अवधेयम्-अकारान्त शब्दों में कुछ पुँल्लिङ्ग और कुछ नपुंसकलिङ्ग होते हैं। पढ़ते समय छात्र प्रयोग पर ध्यान दें।

(Words ending in ’37’ are either masculine or neuter in gender. The students would be well advised to take note of the usage.)

वचनम् (Number)

संस्कृत भाषा में तीन वचन होते हैं। (There are three numbers in Sanskrit language.)
एकवचनम् – एक का बोध कराता है (Denotes one)।
द्विवचनम् – दो का बोध कराता है (Denotes two)।
बहुवचनम् – दो से अधिक का बोध कराता है (Denotes more than two)।

पुरुषः (Person)

पुरुष तीन होते हैं। (There are three persons.)

1. उत्तमः पुरुषः (First Person)
वक्ता (One who is speaking.)

अहम् (मैं, I) —– आवाम् (हम दो, Both of us) —– वयम् (हम, We)

2. मध्यमः पुरुषः (Second Person)
श्रोता (One who is listening.)

त्वम् (तुम, You) —– युवाम् (तुम दोनों, Both of you) —– यूयम् [तुम सब, You(All)]

3. प्रथमः पुरुषः (अन्य पुरुष) (Third Person)
जिसके बारे में कहा जा रहा है। (That/He/She about whom one is talking.)

अथवा कोई संज्ञा शब्द